२०८३-०३-११
बिहानको शीत अझै पातमै टाँसिएको छ। रामपुर नगरपालिका–६ को एउटा सानो बारीमा हरियालीले आँखै थाक्दैन। मचानभरि झुन्डिएका घिरौंला, लहरै फलेका करेला, पातभित्र लुकेका काँक्रा, बोडी र चिचिण्डाले बारीलाई पूर्ण रूपमा ढाकेको छ। लौकाका लामा फलहरू हावासँगै हल्का हल्लिरहेका छन्।
हेर्दा लाग्छ—यो किसानको सफलता हो।
तर यही हरियालीभित्र उभिएका नारायण प्रसाद भण्डारीको अनुहारमा भने त्यो सफलताको चमक छैन। उनको मनमा एउटा पुरानो र निरन्तर चलिरहने समस्या छ—बजार।
“फल त राम्रो हुन्छ,” उनी भन्छन्, “तर बेच्ने ठाउँ नै सानो छ।”
रामपुर नगरपालिका–६ का भण्डारी दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि तरकारी खेतीमा समर्पित किसान हुन्। २०६२ सालदेखि निरन्तर कृषि पेशामा लागेका उनले अहिले करिब पाँच रोपनी क्षेत्रफलमा व्यावसायिक तरकारी उत्पादन गर्दै आएका छन्। मेहनत, अनुभव र निरन्तरताले उनको बारी उत्पादनशील बनेको छ। तर उत्पादनसँगै समस्या पनि बढ्दै गएको छ।
उत्पादन बढ्छ, तर बजार सानो
रामपुर र चापाकोट आसपासका स्थानीय बजार मात्र उनको उत्पादनको मुख्य गन्तव्य हो। त्यही सीमित बजारमा सबै किसानको उत्पादन आउँदा धेरैपटक तरकारीको मूल्य घट्छ। कहिलेकाहीँ त बिक्री नै नहुने अवस्था पनि आउँछ।
“हाम्रो बजार भनेको रामपुर र चापाकोट मात्रै हो,” भण्डारी भन्छन्, “उत्पादन बढी भयो भने यहाँको बजारले धान्दैन।”
उनका अनुसार उत्पादन राम्रो भए पनि बाहिरी बजारसम्म पुग्ने व्यवस्था छैन। बुटवल, पोखरा जस्ता ठूला बजारमा तरकारी पठाउन ढुवानी, सङ्कलन र व्यवस्थापनको समस्या छ। किसान एक्लैले त्यो प्रणाली धान्न सक्दैनन्।
“पोखरा वा बुटवलसम्म पुर्याउन सक्ने अवस्था छैन,” उनी भन्छन्, “यहाँ नै बिक्री नभएपछि उत्पादन जोगाउनै गाह्रो हुन्छ।”
खेतमा पसिना, मनमा चिन्ता
तरकारी बेच्न नसक्दा कहिलेकाहीँ बारीमै तरकारी कुहिन थाल्छ। यसले किसानको मन झन् भारी बनाउँछ। तर त्यसका बीच पनि नारायण प्रसाद भण्डारीले खेती छोडेका छैनन्।
उनको जीवनको आधार यही बारी हो।
बाँदर, मिर्गलगायतका जंगली जनावरले पनि खेतीलाई निरन्तर चुनौती दिइरहेका छन्। रातदिनको मेहनतपछि हुर्काएको बाली एकैछिनमा नष्ट हुँदा किसानको मन दुख्छ। तर विकल्प नभएकाले उनी फेरि अर्को सिजनको तयारीमा जुट्छन्।
“जनावरको समस्या पनि छ,” उनी भन्छन्, “तर सबैभन्दा ठूलो समस्या बजारको हो।”
सरकारी सहयोगको अपेक्षा
भण्डारीले स्थानीय सरकारप्रति पनि अपेक्षा राखेका छन्। उनका अनुसार किसानको उत्पादनलाई व्यवस्थित गर्न सङ्कलन केन्द्र, बजार व्यवस्थापन र बाहिरी बजारसँग जोड्ने प्रणाली आवश्यक छ।
“स्थानीय सरकारले केही व्यवस्था गरिदिए राम्रो हुन्थ्यो,” उनी भन्छन्, “सङ्कलन केन्द्र भयो भने किसानलाई सजिलो हुन्थ्यो।”
उनको बुझाइमा उत्पादन मात्र बढाएर किसानको समस्या समाधान हुँदैन, उत्पादनलाई सही बजारसम्म पुर्याउने प्रणाली आवश्यक छ।
निरन्तरको संघर्ष
सबै समस्या हुँदाहुँदै पनि नारायण प्रसाद भण्डारीले खेती छोडेका छैनन्। उनी अझै बिहानै बारी पुग्छन्, मलजल गर्छन्, नयाँ बाली लगाउँछन् र उत्पादन बढाउने प्रयास गर्छन्।
वार्षिक रूपमा करिब १० देखि १२ लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार गर्ने उनी यही खेतीबाट परिवार चलाउँछन्, छोराछोरी पढाउँछन् र घरको खर्च धान्छन्।
“कहिलेकाहीँ सोच आउँछ,” उनी भन्छन्, “तरकारी फलाएर मात्र के गर्ने, बेच्न नपाएपछि?”
तर त्यस सोचलाई उनी लामो समय टिक्न दिँदैनन्। किनकि यही माटोले उनको जीवन उभ्याएको छ।
अन्त्य होइन, निरन्तरता
रामपुरका नारायण प्रसाद भण्डारीको कथा केवल एक किसानको कथा होइन। यो गाउँ–गाउँका सयौँ किसानहरूको साझा यथार्थ हो—उत्पादन बढेको छ, तर बजारको ढोका अझै सानो छ।
बारीभरि लटरम्म फलेका तरकारीहरूले समृद्धिको संकेत दिन्छन्। तर त्यसै बारीभित्र एउटा मौन प्रश्न पनि उभिएको छ—कहिले किसानले आफ्नो पसिनाको पूरा मूल्य पाउने?
त्यही प्रश्नको बीचमा पनि नारायण प्रसाद भण्डारी अझै उभिइरहेका छन्—थाकेका छैनन्, रोकिएका छैनन्, किनकि खेती उनको विकल्प होइन, जीवन हो।
