विदेशमा कमाइन्छ पैसा, घरमा हराउँदैछ मान्छे

रेमिट्यान्सले उभ्याएका पक्की घरभित्र लुकेको भावनात्मक खालीपन र सामाजिक विघटनको कथा

“पैसा पठाएँ है, घरको खर्च चलाउनु।”

मोबाइलमा आएको यो एउटा सन्देशले घरको खर्च त चलाउँछ, तर के घर पनि चलाउँछ? यही प्रश्नबाट सुरु हुन्छ नेपाली समाजको एउटा नदेखिएको कथा।

आज गाउँमा पक्की घर छन्, चिल्ला मोटरसाइकल छन्, विदेशबाट आएका महँगा मोबाइल छन्। छोराछोरी राम्रा विद्यालयमा पढिरहेका छन्। घरको भान्सामा पहिलेभन्दा धेरै सुविधा छन्। तर यही सुविधाको बीचमा कतिपय घरका मानिसहरू भने भित्रभित्रै रित्तिँदैछन्।

रेमिट्यान्सले घरको भौतिक अवस्था बदलिरहेको छ, तर कतै–कतै त्यही रेमिट्यान्सले घरभित्रको सम्बन्धको दूरी पनि बढाइरहेको छ।

सीता यही समाजको एउटा प्रतिनिधि पात्र हुन्। सीताका श्रीमान् वर्षौंदेखि विदेशमा छन्। सुरुवातमा विदेश जानु बाध्यता थियो। घरको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। छोराछोरीको भविष्य बनाउने सपना थियो। श्रीमान् विमानस्थलबाट बिदा हुँदा सीताले आँसु पुछ्दै भनेकी थिइन्—“छिट्टै फर्किनुहोला।”

तर केही वर्ष भनेर गएको समय वर्षौंमा बदलियो। श्रीमान्ले पैसा पठाइरहे। घर बन्यो। छोराछोरी पढे। ऋण तिरियो। तर सीताको जीवनमा अर्को एउटा ऋण थपिँदै गयो—प्रतीक्षाको ऋण।

बिरामी हुँदा श्रीमान्को हात थिएन। दुःख पर्दा काँध थिएन। चाडपर्वमा छेउमा बस्ने जीवनसाथी थिएन। रात लामो हुन्थ्यो, मोबाइलको स्क्रिन छोटो।

फोनमा कुरा हुन्थ्यो—

“खाना खायौ?”
“छोराछोरीले पढे?”
“पैसा पठाएँ।”

त्यसपछि फोन काटिन्थ्यो।

तर फोन काटिएपछि सीताको मनमा एउटा संवाद सुरु हुन्थ्यो—“मलाई पैसा मात्रै चाहिएको हो र?”

मानिसलाई पैसा चाहिन्छ। तर पैसा मात्रै चाहिँदैन। उसलाई आफ्नो दुःख सुनाउने कान चाहिन्छ। खुसी बाँड्ने काँध चाहिन्छ। एक्लोपनमा साथ चाहिन्छ। दाम्पत्य जीवनको आत्मीयता चाहिन्छ।

कहिलेकाहीँ केही नभनी छेउमा बसिदिने एउटा आफ्नै मान्छे चाहिन्छ। यही कुरा हाम्रो समाजले अझै खुलेर स्वीकार गर्न सकेको छैन।

विशेषगरी पति–पत्नीबीचको लामो शारीरिक दूरीलाई हामी प्रायः लुकाउँछौँ। तर यो पनि वैवाहिक जीवनको वास्तविकता हो। लामो समयसम्मको दूरीले भावनात्मक मात्र होइन, स्वाभाविक शारीरिक आवश्यकता र दाम्पत्य आत्मीयताको अभाव पनि सिर्जना गर्छ।

जब भावनात्मक, मानसिक र शारीरिक खालीपन एउटै ठाउँमा जम्मा हुन्छ, मानिस कमजोर हुन सक्छ। त्यही कमजोर क्षणमा कसैले माया देखायो भने, कसैले सामाजिक सञ्जालमा नियमित रूपमा “तपाईंलाई कस्तो छ?” भनेर सोध्यो भने, कसैले एक्लोपनमा केही समय साथ दियो भने—यहींबाट कतिपय सम्बन्धको अर्को अध्याय सुरु हुन्छ।

हामी तुरुन्त फैसला सुनाउँछौँ—“चरित्र बिग्रियो।”

तर प्रश्न गर्न बिर्सन्छौँ—चरित्रमा औँला उठाउनुअघि त्यो मन कति वर्षदेखि एक्लो थियो?

फूलमायाको कथा पनि यही समाजको अर्को ऐना हो।

उनका श्रीमान् विदेशमा छन्। घरमा पैसा आउँछ। बाहिरबाट हेर्दा कुनै समस्या देखिँदैन। तर फूलमाया भन्छिन्—“अभाव छ, तर देखिँदैन।”

कस्तो अभाव?

मान्छेको अभाव।
श्रीमान्को अभाव।
छेउमा बसेर हाँस्ने मान्छेको अभाव।
रिसाउँदा मनाउने मान्छेको अभाव।
दुःखमा अँगालो हाल्ने मान्छेको अभाव।

उता विदेशमा श्रीमान्को अवस्था पनि फरक छैन। दिनभर मजदुरी, पसिना, थकान, अपरिचित देश। साँझ एउटा कोठा, अनि मोबाइलको स्क्रिनमा श्रीमती र छोराछोरी।

दुवैसँग माया छ, तर साथ छैन। दुवैसँग परिवार छ, तर परिवारको दैनिक जीवनमा एकअर्काको उपस्थिति छैन।

यही दूरी कतिपय अवस्थामा सम्बन्धको चिरा बन्न पुग्छ।

तर यसको असर पति–पत्नीमा मात्र सीमित हुँदैन। सबैभन्दा ठूलो मूल्य कहिलेकाहीँ बालबालिकाले तिर्छन्।

विदेशिएको बाबुको फोटो मोबाइलमा हुन्छ, तर बाबुको काँध हुँदैन। आमाको आवाज फोनमा हुन्छ, तर आमाको काख हुँदैन। जन्मदिनमा महँगो उपहार आउँछ, तर शुभकामना दिने मान्छे भिडिओ कलको अर्को छेउमा हुन्छ।

बालबालिकाले अभावलाई सधैँ पैसाले मापन गर्दैनन्। उनीहरूले कहिलेकाहीँ सोध्छन्—“बाबा कहिले आउनुहुन्छ?”

त्यो प्रश्नको उत्तर आमासँग पनि हुँदैन।

यही भावनात्मक दूरीले बालबालिकामा एक्लोपन, जिद्दीपन, पढाइप्रतिको अरुचि, गलत संगत र डिजिटल संसारमा अत्यधिक निर्भरता जस्ता समस्या जन्माउन सक्छ।

अर्कोतिर, वृद्ध आमाबुबाको कथा अझ पीडादायी छ। छोराले विदेशबाट पैसा पठाउँछ। घरमा नयाँ छानो लगाइदिन्छ। तर बुढेसकालमा आमाबुबालाई चाहिएको कुरा सधैँ पैसा मात्र हुँदैन।

उनीहरूलाई छोराको हात चाहिन्छ।

“बाबा, औषधि खानुभयो?” भन्ने आवाज चाहिन्छ।

तर विदेशिएको छोराको फोन व्यस्त हुन्छ। आमा आँगनमा बसेर बाटो हेर्छिन्। छोरा पैसा पठाइरहेको हुन्छ। दुवैले आ–आफ्नो ठाउँबाट प्रेम गरिरहेका हुन्छन्। तर दुवैबीच एउटा कुरा हराइरहेको हुन्छ—उपस्थिति।

वैदेशिक रोजगारीको अर्को सामाजिक असर गाउँमै देखिन्छ।

गाउँबाट युवा गए। खेती बाँझियो। स्थानीय उत्पादन घट्यो। गाउँका सामाजिक गतिविधिमा युवाको सहभागिता घट्यो। कतिपय ठाउँमा खेती गर्ने हात छैनन्, तर विदेशबाट आएको पैसाले बनेका घरहरू छन्।

गाउँ समृद्ध देखिन्छ, तर गाउँको आत्मा युवाविहीन हुँदैछ।

रेमिट्यान्सले उपभोग बढायो, तर उत्पादन बढाउन सकेन भने समाज झन् परनिर्भर बन्न सक्छ। विदेशबाट आएको पैसाले महँगो मोबाइल किनिन्छ, तर आफ्नै खेतमा उत्पादन गर्ने रुचि हराउँछ।

पैसाले घरको आकार बढाउँछ, तर कहिलेकाहीँ परिवारबीचको दूरी पनि बढाउँछ।

यससँगै देखासिकी, अनावश्यक खर्च, ऋण लिएर विदेश जाने होड, विदेश नगएकालाई हेप्ने प्रवृत्ति र ‘विदेश जानैपर्छ’ भन्ने सामाजिक दबाबसमेत बढ्दै गएको छ।

कसैको छोरा विदेशमा छ भने परिवार सफल मानिने, स्वदेशमै केही गरिरहेको युवालाई असफल ठानिने सोचले पनि समाजलाई गलत दिशातर्फ लैजान सक्छ।

अनि सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न—के दोष विदेश जाने युवाको मात्र हो?

होइन।

यो समस्या एउटा व्यक्तिको होइन। यो रोजगारी सिर्जना गर्न नसकेको राज्यको प्रश्न हो। उत्पादनशील अर्थतन्त्र निर्माण गर्न नसकेको हाम्रो व्यवस्थाको प्रश्न हो। परिवारभित्र संवाद गर्न नसकेको हाम्रो संस्कारको प्रश्न हो। विदेशबाट आएको पैसालाई उत्पादनमा लगानी गर्न नसकेको हाम्रो सोचको प्रश्न हो।

र यो त्यस्तो समाजको प्रश्न हो, जसले मानिसको पीडा सुन्नुभन्दा उसको कमाइ गन्न सजिलो ठान्छ।

हामीले सोध्न थालेका छौँ—“महिनामा कति कमाउँछ?”
तर सोध्न बिर्सिएका छौँ—“कति दुःख सहेर कमाउँछ?”

हामीले सोधेका छौँ—“कति पैसा पठायो?”
तर सोधेनौँ—“कति रात एक्लै रोयो?”

वैदेशिक रोजगारी रोक्नु समाधान होइन। आजको नेपाली अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सले पुर्‍याएको योगदानलाई अस्वीकार गर्न पनि सकिँदैन। तर अब बहसको दिशा बदल्नुपर्छ।

विदेश जाने मानिसलाई केवल रेमिट्यान्स पठाउने व्यक्ति होइन, भावनासहितको परिवारको सदस्यका रूपमा बुझ्नुपर्छ। घरमा बस्ने श्रीमान् वा श्रीमतीलाई केवल जिम्मेवारी बोकेको व्यक्तिका रूपमा होइन, प्रतीक्षामा रहेको सहयात्रीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

बालबालिकालाई पैसा, मोबाइल र सुविधा मात्र होइन, अभिभावकको समय र भावनात्मक साथ चाहिन्छ। वृद्ध आमाबुबालाई मासिक खर्च मात्र होइन, छोराछोरीको उपस्थिति चाहिन्छ।

र राज्यले पनि रेमिट्यान्सको रकम गनेर खुसी हुनेभन्दा विदेश जानुपर्ने बाध्यता घटाउने अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।

किनकि—

पैसाले घर बनाउन सक्छ, घरभित्रको सम्बन्ध होइन।
पैसाले छानो हाल्न सक्छ, तर परिवारमाथिको आकाश खुला राख्न सक्दैन।
पैसाले बच्चाको शुल्क तिर्न सक्छ, तर बाबुको काँध दिन सक्दैन।
पैसाले औषधि किन्न सक्छ, तर वृद्ध आमाको एक्लोपन निको पार्न सक्दैन।
र पैसा पठाउन सकिन्छ—तर आफूलाई पठाउन सकिँदैन।

त्यसैले अब वैदेशिक रोजगारीको सफलता रेमिट्यान्सको अंकले मात्र नाप्ने समय होइन।

एकपटक ऐना हेरेर सोधौँ—

विदेशबाट पैसा कति आयो?
मात्र होइन,

त्यसको बदलामा हाम्रो घरबाट के–के गयो?

कतै पैसा आयो, प्रेम गयो कि?
कतै घर बन्यो, परिवार टाढियो कि?
कतै छोराछोरीको भविष्य बन्यो, तर उनीहरूको बाल्यकालबाट अभिभावक हराए कि?
कतै जीवनस्तर उकासियो, तर जीवनको आत्मीयता नै तल झर्‍यो कि?

अन्ततः समृद्ध समाज त्यो होइन, जहाँ सबैका घर पक्की छन्।

समृद्ध समाज त्यो हो, जहाँ पक्की घरभित्र मानिसको मन पनि सुरक्षित छ। किनकि—विदेशमा कमाएको पैसाले घर धान्न सक्छ,
तर घरलाई घर बनाइराख्न माया, विश्वास, समय र मान्छेको उपस्थिति चाहिन्छ।